Hoe reflexieve verontschuldigingen werken
Verontschuldigingen die niet echt uit het hart komen, beginnen vaak in een jeugd waarin kinderen het gevoel hadden dat ze de stemming van hun ouders moesten aanpassen. Die kinderen groeien op in een emotioneel wisselvallige omgeving en ontwikkelen een constante “emotionele radar” om stemmingswisselingen op te merken. Later kunnen ze daardoor hyperwaakzaam zijn, altijd op zoek naar mogelijke bedreigingen. Onderzoek van Dr. Bessel van der Kolk laat zien dat kinderen in zulke onvoorspelbare omgevingen een zenuwstelsel ontwikkelen dat langdurig gestrest en hyperalert blijft.
Studies tonen aan dat mensen die compulsief sorry zeggen, lager scoren op eigenwaarde en hoger op angstmaten. Ze gebruiken verontschuldigingen als appeasement-gedrag, vergelijkbaar met overmatige vriendelijkheid om agressie te vermijden. Die excuses werken als “emotionele valuta”, steeds uitgegeven in ruil voor persoonlijke veiligheid. Mensen die dit reflexmatige patroon herkennen en leren doorbreken, melden vaak een hogere eigenwaarde en een sterker gevoel van authentieke verbindingen.
Wat het mij leerde
Op 14-jarige leeftijd merkte de auteur dat ze zich zelfs voor het weer verontschuldigde. Dat inzicht startte een herstelproces van meer dan twintig jaar. Op 29-jarige leeftijd stelde haar therapeut een dag zonder excuses voor, en ze gaf elf onnodige verontschuldigingen vóór de middag. Voorbeelden: een barista omdat ze van bestelling veranderde, een collega voor het stellen van een vraag, en aan haar toenmalige echtgenoot voor het geluid van haar kauwen.
Belangrijke levensgebeurtenissen versterkten het groeiproces: een scheiding op 34-jarige leeftijd en later een tweede huwelijk. Meditatie, begonnen op 29-jarige leeftijd, en langdurige therapiesessies hielpen haar beter het tijdsinterval tussen stimulus en respons te herkennen en te vergroten. Oefeningen zoals een “sorry” halverwege een zin onderbreken en zelfreflectie speelden ook een grote rol.
Wat wetenschap en ervaring zeggen
Psychologische concepten ondersteunen wat de auteur beschrijft. Kinderen met een angstige hechtingsstijl (een kernidee in het werk van Dr. Mary Ainsworth, verder besproken door Amir Levine en Rachel Heller) richten zich vaak te veel op de emotionele staat van hun verzorgers. Dat leidt tot gedrag dat vooral door angst en appeasement wordt gestuurd, in plaats van door echte verantwoordelijkheid.
De observaties van Rudá Iandê over de “zware last van positiviteit” sluiten daarbij aan. Iandê wijst op de neiging pijn te verbergen achter een glimlach en te doen alsof dat spirituele groei is, wat hij aanduidt als “spirituele bypassing.”
Wat gebeurt er als we gewoon niks zeggen in een situatie waar we normaal sorry zouden zeggen? De auteur ontdekte dat vaak helemaal niets gebeurt. Het is handig vooraf een paar vragen te stellen: is er echt schade ontstaan? Is de verontschuldiging bedoeld om een probleem op te lossen of vooral om mijn eigen angst te kalmeren? Vaak merkt de ander niet eens dat we ons verontschuldigd hebben; de crisis bestond alleen in onze eigen gedachten.
Dit brede perspectief nodigt uit om bewuster te worden van reflexieve gewoonten van empathie en om te letten op wat dat doet met ons emotionele welzijn en ons vermogen om gezonde relaties op te bouwen.
